Буш йорт

Авылга кайчан гына кайтсам да, юлым шул урамнан үтә. Балачакта монда җәйләрем узды, көзләрен мәктәпкә йөрдек, кышын чаналардан егылып төшеп, тезләрне канаттык. Еллар узган саен авыл үзгәрә барды: кайбер йортлар яңарды, кайберләре биек койма артында калды, яшьләр шәһәргә китте, ә берничә йорт бөтенләй бушап калды. Кеше яшәгән йортның үз тавышы була икән. Тәрәзәсендә ут яна, капкасы ачылып-ябылып тора, ишегалдында аяк эзләре күренә. Ә буш йортны ерактан ук таныйсың — тәрәзәләре караңгы, капкасы кыйшайган, ишегалдын үлән баскан...

Безнең урам башында шундый бер йорт бар иде. Зур түгел, тәрәзә йөзлекләре ак, капкасы яшел төскә буялган. Йортның хуҗалары Габдулла абый белән Мәрьям апа иде. Аларны мин балачактан беләм. Икесе дә артык күп сөйләшми, әмма авылда кемгә дә булса ярдәм кирәк икән, беренче булып алар килеп җитә. Габдулла абыйның кулыннан килмәгән эш юк иде: мич сала, агач эшкәртә, койма коя, ватыл­ган тракторны да төзәтә. Мәрьям апа исә бөтен авылга бәлеш пешерде, кемнеңдер авырып киткәнен ишетсә, җылы ашын күтәреп шунда барды.
Аларның ике баласы булды. Олы кызлары Ләйлә Уфада яшәде, кияүгә чыкты, үз гаиләсе белән шәһәрдә төпләнде. Уллары Рөстәм, армиядән кайткач, чит шәһәргә эшкә китте. Башта еш кайта иде. Аннары сирәгрәк. Соңрак елга бер-ике тапкыр гына күренә башлады. Әмма Габдулла абый белән Мәрьям апа моңа зарланмадылар. “Бала­ларның үз тормышы”, – дип кенә әйтәләр иде.
Мәрьям апа якты дөнья белән хушлашкач, йортның тавышы беренче тапкыр үзгәрде. Бу хакта миңа күрше Фәридә апа сөйләде. Ул көнне авылда көзге яңгыр ява, җирдә яфраклар ябышып ята иде. Мин капка төбендә туктап, буш йортка карап тордым. Фәридә апа да чыкты. Ул мине аңлады булса кирәк, бер сүз дә әйтмичә, озак кына шул йорт ягына карап торды.
– Мәрьям ападан соң Габдулла абый бик үзгәрде, – диде ул бераздан.
Мәрьям апа озак авырган. Соңгы айларда урын өстендә яткан. Габдулла абый аны үзе караган. Көндез эшләрен бетереп, кичен янына керә, даруын бирә, чәй ясый, юрганын рәтли. Күршеләр ярдәм итәргә тәкъдим итсә дә, ул башта ризалашмаган. “Үзем карыйм”, – дигән.
Мәрьям апа үлгән көнне Габдулла абый өйдән чыкмаган. Кешеләр җыелып, Коръән укып, мәш килеп йөргәндә дә ул күп сөйләшмәгән. Җеназага әзерлек вакытында ул бер генә нәрсә сораган: “Кичә аңа чәй эчерттем, чынаягы кая икән?” – дигән. Кешеләр бу сүзгә җавап таба алмаган. Чөнки кайгы баскан чагында кеше кайчак бөтенләй вак нәрсәләр турында уйлый икән.
Мәрьям апаны җирләгәннән соң йортта бер генә кеше калды – Габдулла абый. Баштарак күрше-тирә аның янына көн саен кереп йөрде. Берсе аш китерә, икенчесе икмәк алып килә, өченчесе хәл белешә. Ул барысын да рәхмәт әйтеп каршы ала, әмма кешеләр киткәч, ишекне ябып, озак кына бер урында утыра иде.
Аның тормышы ике өлешкә бүленгән кебек булды. Моңа кадәр өйдә һәр нәрсәнең үз урыны бар иде. Мәрьям апа кухняда, Габдулла абый гаражда. Кичен икесе бергә чәй эчәләр. Радио тыңлыйлар. Кайчак күршеләр керә. Җәй көне бакчада мәш киләләр. Көзен бәрәңге казыйлар. Кышын тәрәзә төбендәге гөлләргә су сибәләр. Бердәнбер көнне шуларның барысы да туктап калды.
Габдулла абый барыбер гадәтен үзгәртмәде. Иртән иртүк тора, мичкә яга, ишегалдын себерә. Өйдә бер генә кеше булса да, ул ике кешелек чәй куя иде. Фәридә апа моны берничә тапкыр күргән.
– Бер чынаяк аның өчендер инде, – дип әйтә иде ул.
Башта мин моңа ышанмадым. Кешенең үлгән кеше өчен дә чынаяк куеп утыруы миңа бераз сәер тоелды. Әмма еллар узгач, кайбер гадәтләрнең кеше күңелендә никадәр тирән тамыр җибәргәнен аңлый башладым.
Габдулла абыйга балалары шәһәр­гә күченеп яшәргә тәкъдим иткән. Ләйлә: “Әти, безнең белән тор”, – дигән. Рөстәм дә үзе янына чакырган. Ләкин Габдулла абый китмәгән.
“Монда Мәрьям бар”, – дигән ул.
Балалары әтисе өчен бу йорт диварлар гына булмавын аңлаган. Монда аларның әниләре йөргән. Өйләнешкәч, икесе шушында яшәп киткәннәр . Монда балалар туган. Монда кышларын утын ярып, кар көрәп, җәйләрен бакчада эшләгәннәр. Монда Мәрьям апа кызын мәктәпкә озаткан, Рөстәмне капка төбендә армиядән каршы алган. Йортта аларның гомере узган. Шуңа күрә Габдулла абый китмәгән.
Бер ел шулай үтте. Аннары икенчесе. Габдулла абый картайды. Кайчандыр иртәнге биштә торып, ишегалдына чыгып, кар көрәгән кеше хәзер капка төбенә дә сирәк чыга башлады. Кулына таяк алды. Адымнары акрынайды. Әмма йортны карап торуын туктатмады. Көз көне тәрәзә йөзлекләрен буяды, түбәдәге берничә шиферны алыштырды, койманы рәтләде.
Бер көнне Фәридә апа аңардан:
– Балаларың бу йортны сатарга теләмиме соң? – дип сораган.
Габдулла абый озак кына дәшмәгән. Аннары:
– Йортны сатсаң, Мәрьямне дә саткан кебек була, – дигән.
Бу сүз авылда озак йөрде. Кемдер аны дөрес дип санады, кемдер картның артык бәйлелеген әйтте. Әмма беркем дә аның урынында булмаган. Кешенең күңелендәге нәрсәләргә читтән торып бәя биреп булмый.
Габдулла абыйның соңгы кышы аеруча салкын булды. Яңа ел алдыннан Ләйлә тагын бер тапкыр әтисен шәһәргә алып китәргә омтылды. Бу юлы Габдулла абый ризалашкан да кебек булган. Балалары аның әйберләрен җыеп, даруларын, киемнәрен әзерләгәннәр. Ул өйдән чыгарга җыенганда, кинәт кухняга кереп киткән.
Бераздан кире чыккан. Кулында Мәрьям апаның иске алъяпкычы булган. Ул аңа озак кына карап торган да, кире кухнядагы кадакка элеп куйган.
– Мин бара алмыйм, – дигән.
Ләйлә елап җибәргән.
– Әти, монда берүзең нишлисең?
Габдулла абый җавап бирмәгән. Ул да елый алмагандыр. Кайбер кешеләрнең күз яшьләре эчтә яшеренә.
Балалары киткән. Габдулла абый йортта калган.
Аннан соң авылда аны күрүче булмады. Бер көнне Фәридә апа тәрәзәсендә ут күрмәгән. Икенче көнне дә. Өченче көнне ишекне шакып караганнар. Габдулла абый җавап биргән.
Ләйлә белән элемтәгә керделәр. Ул әтисен эзләргә дип авылга кайтты. Күрше-күлән белән бергә өйне, сарайны, бакчаны карадылар. Берничә сәгатьтән соң аны ерактагы тукталышта таптылар. Ул кая барырга чыкканын үзе дә аңлата алмаган.
Шул көннән соң балалары аны шәһәргә алып китте. Бу юлы Габдулла абый каршы килмәде. Аны алып киткәндә, йортның капкасы ачык калган. Фәридә апа кичен барып япкан. Шуннан соң ул йорт буш калды.
Башта Ләйлә атна саен диярлек кайта иде. Өйне җылыта, тәрәзәләрен ачып җилләтә, гөлләрне карый. Соңрак айга бер тапкыр кайтты, аннары – ике-өч айга бер.
Габдулла абый шәһәрдә озак яшәмәде. Яңа урында үзен кунак кебек хис итте. Кызында барысы да бар: җылы фатир, телевизор, лифт, краннан аккан кайнар су, тәртип. Әмма ул һәр кич тәрәзә янына барып, еракка карап утыра иде.
Бер көнне кызы:
– Нәрсә карыйсың, әти? – дип сораган.
– Карыйм инде... Авыл күренми, – дигән ул.
Берничә айдан соң Габдулла абый вафат булды. Аны авылга алып кайтып җирләделәр.
Кешеләр зиратка киткәндә, мин дә шул йорт яныннан уздым. Капка ябылган иде. Тәрәзәләрдә пәрдәләр эленеп тора. Ишегалдында былтыргы яфраклар өелеп ята. Шул көнне мин беренче тапкыр бу йортның чын мәгънәсендә буш калганын тойдым. Моңа кадәр анда кеше яшәмәде, әмма йорт һаман да кемнедер көткән кебек иде. Хәзер көтәр кешесе дә юк.
Еллар узды. Йортка беркем тимәде. Ләйлә аны сатмады. Рөстәм дә каршы килмәде. “Әти белән әнинең йорты”, – дип кенә йөрттеләр.
Капкасы кыйшайды. Тәрәзә йөзлекләренең буявы купты. Кайчандыр Габдулла абый үзе төзәткән түбә яңадан тишелде. Бакчадагы алмагачлар картайды. Берсенең ботагы сынды. Авылда яңа йортлар барлыкка килде, кайбер иске йортлар сүтелде. Ә бу йорт һаман торды.
Мин авылга кайткан саен аңа карап үтә идем. Кайчак кешенең күңелендә дә шундый буш йортлар буладыр, дип уйлый идем. Тыштан караганда барысы да үз урынында: тәрәзәсе бар, ишеге бар, диварлары исән. Әмма эчендә беркем дә яшәми.
Бер җәйне мин авылга төнлә генә кайтып кердем. Юлдан күтәрелгәндә, гадәттәгечә, шул йортка күз салдым. Тәрәзәсендә ут яна иде. Башта үз күзләремә ышанмадым. Туктап калдым. Караңгы авыл урамында бердәнбер якты тәрәзә иде ул. Мин хәтта куркып та киттем. Бу йортта беркем дә яшәмәвен белә идем.
Фәридә апага шалтыратып сорадым.
– Ләйлә килгәндер, – диде ул.
Ләкин Ләйләнең машинасы күренмәде.
Икенче көнне иртән йорт янына барып карадым. Ишек бикле. Тәрәзәдән эчкә карасаң, өйдә барысы да элеккечә: Мәрьям апаның пәрдәләре, почмактагы иске шкаф, стенада Габдулла абыйның курткасы.
Ә ут сүнгән.
Фәридә апа соңрак аңлатты. Ләйлә кайткан икән. Ул төнлә генә килеп, өйгә кермичә, тәрәзә янындагы электр щитын ачып, утны кабызган. Аннары капка төбендә озак кына утырган.
– Нигә өйгә кермәгән соң? – дип сорадым.
Фәридә апа җилкәсен генә сикертте.
– Керә алмагандыр. Әти-әнисе булмагач, ул өйгә керү дә авыр бит...
Шул сүздән соң мин ни әйтергә дә белмәдем.
Кеше туган йортыннан китә ала. Башка шәһәрдә яши, башка йорт сала, башка тәрәзәләргә карый, башка ишектән керә. Әмма балачакта калган бер өйнең ишеген күңелеңдә бикләп китеп булмый икән. Ул өй синең белән йөри. Еллар узгач та. Кайчак төшләреңә керә. Кайчак искә төшкән бер ис, бер җыр, бер тәрәзә, бер иске урындык сине шунда алып кайта.
Шул көнне мин буш йортның нәрсә икәнен дә башкача аңладым.
Буш йорт – тәрәзәләрендә ут янмаган йорт кына түгел. Буш йорт – анда көтүче кеше калмаган йорт. Габдулла абый белән Мәрьям апаның өе дә хәзер шундый. Аның эчендә җиһазлар бар, миче бар, тәрәзәләре бар. Кухняда әле дә бер чынаяк, бер кашык, берәр иске савыт табылырга мөмкин.
Тик чәй эчәр кеше юк. Капкасын ачып керер кеше юк. “Кайттыңмы?” дип сораучы юк. Шуңа күрә мин авылга кайткан саен шул йортка карап үтәм. Кайчак тәрәзәсендә ут күренер төсле тоела. Бәлки, бу бары тик караңгыда күзгә шулай күренәдер. Бәлки минем күңелем шул йортны әле дә буш дип кабул итәсе килмидер.
Чөнки кайбер йортларны кешеләр генә түгел, хатирәләр дә саклый. Ә хатирәләрнең иң авыры – аларның ишеге ачылмый. Алар бары тик синең күңелеңдә генә яши.

Илгиз ИСХАКОВ.