-15 °С
Болытлы
Гәзиткә язылуVKOKTikTokINSTAGRAM
Барлык яңалыклар
Сәясәт
15 ноябрь 2021, 13:50

Дәрьяларны бергә үтик

Бердәм булганда, уртак бишегебез – Җир шарын бүлү хаҗәте тумас.

Дәрьяларны бергә үтик
Һәммәбез дә нигә берьюлы сәясмән булып киттек соң әле? Тормыш котылгысыз алып килә торган кайгыларны таратырга тырышып, кечкенә куанычларны да зур кабул итеп, ачык йөз, көр күңел белән яшәүгә безгә нәрсә комачаулый? Көнитмешебездә, чыннан да, тарлык, дошман булмаганда да, ким дигәндә мәхәббәтсез кешеләр эзләү кәефе тамырлана бара. Һәм бу, минем карашка, тормыш-көнкүрешнең катлаулана баруы белән генә аңлатылмый. Халыклар бер үк нәрсә турында төрлечә уйлый башлаган икән, димәк, дәүләт сәясәтендә, максатларда һәм уй-хыялларда уртаклык югала дигән сүз.

Хәзер төрле максатлар белән җәмәгатьчелек фикерен сорашу киң таралган. Шуның нәтиҗә­лә­ренә нигезләнеп, рейтинг әзерләнә. Гавәм фикерен белергә теләүчеләр еш кына дәүләтләр арасындагы икътисади үсеш аермалары, көнкүреш­тәге хәлләр, теге яки бу сәяси агымга карата мө­нә­­сәбәт, киләчәк көннәргә фа­раз­лау­лар турында сораша. Социологик эзләнү һәм рейтинглар, башлыча, психологик йогынтыга гына ия. Ләкин, шуңа карамастан, фикер булдыру, төрле тарихи вакыйгаларны чагыштыру, шуңа таянып, гади кешене ышандырырлык нәтиҗәләр ясау хәзерге мәгълү­мати-пропаганда сугышында киң урын яулый бара. Дәүләт­ләр арасындагы мөнә­сәбәтләр тарихындагы хәзер инде онытыла бар­ган бәгъзе вакыйгаларны, хәр­би һәм сәяси каршылыкларны хә­тердә кабаттан яңарту тәү карашка публицистик алым гына булып кү­ре­нүе мөмкин. Чынында исә искегә әйләнеп кайту идеоло­гияләр арасындагы көрәш­кә яңа сулыш бирү дип тә баһала­на.
Элеккечә, Җир йөзендәге кәеф Америка Кушма Штатлары белән Русия Федерациясе арасындагы мөнәсәбәтләр җылы­нуы һәм салкынаюына турыдан-туры бәйлән­гән. Русияне икътисады, халыкара йогынтысына карап тупланган сигез дәүләт квази­берләшмәсенә кертеп, икенче карауга аннан куу гомум дөнья хәллә­ренә сизелерлек йогынты ясамаса да, АКШ бе­лән Русиянең бер-берсенә карашының бераз үзгә­рүе дә тоташ планетар кәефне үзгәр­теп тора. Бу кешелекнең өр-яңа тарихындагы язмыштан котылып булмый, дип бәяләрлек факт. Шуңа күрә дә сәяси күзәтү­че­ләр­нең Русия-Америка мөнәсә­бәт­ләрен ретроспектив караштан чыгып та, бүгенге чынбар­лыкка таянып та, ки­ләчәкне кү­заллап бәя­ләргә тырышуы табигыйдыр.
Америка Кушма Штатларының дәүләтчелек тарихы, оешып яшәү­че кешелек тарихы белән чагыштыр­ганда, тынны бер тартыр вакыт кына. Һәммәбезгә мәгълүм булуын­ча, Төньяк Американы колонияләштерү европалылар тара­фын­нан XVI гасырда башланган һәм урындагы халыкны урыннан куу, эзәрлекләү, кыру, планта­цияләрдә эшләү өчен Африкадан коллар ташу, бәйсезлек өчен Англия, Франция белән сугыш нәтиҗә­сендә 1776 елда АКШ дигән азат дәүләт хасыйл булган. Төньяк Аме­рикага, башлыча, Европадан, инглиз, ирланд, голланд, герман, француз, испан, итальян һәм башка кавемнәрнең иң кыю, эшлекле, тәвәккәл, хәтта тезгенсез холыклы вәкилләре күченгән. Ерак юл, кырыс табигать, чая каршылык күр­сәт­кән индеец­лар белән көрәш исәпсез-сансыз корбаннар таләп иткән. Бу – кеше­лек тарихында Русиянең Себер, Ерак Көнчыгыш, Урта Азиягә омтылуы белән чагыштырырлык кына күре­неш түгел. Америкага әйләнеп кайтканда, ул кыйтганы үзләштерү, дәүләт төзү эпопеясе монда батыр яугир­ләр, ныкышмалы мосафирлар, юктан бар ясарлык эшкуарлар, илләре өчен җаннарын фида кылырлык патриотлар, милли һәм шәхси мәнфә­гатьләрен бар нәрсә­дән өс­тен куйган үзенә күрә бер феномен – американнарны — бар иткән. Бар дөнья хәзер Америка Кушма Штатларына сокланып та, көнлә­шеп тә, ләгънәт­ләп тә карый, ләкин шунысы: бу — супердәүләт, бүген тоташ Җир шары­ның җилек маен суырып яшәсә дә, нигезен хезмәт, талант, тормышны оештыра белүе белән салган. Философ Джордж Сантаяна әйтмешли, американ гомер бакый инде кузгалды дигән поездга утырып өл­герә һәм аннан туктар-туктамастан сикереп төшә. Әйе, һичкайчан плат­формада торып та калмый, аягын да сындырмый”.
Ләкин без төп фикердән читлә­шә төштек, ахры. Мәсьәлә АКШны һәм американнарны мактауда түгел. Заман чынбарлыгы шунда: хәзер дәү­ләтләр арасындагы мөнәсә­бәтләрнең ни рәвешле булуы һәм, гомумән, барча дөнья­да­гы тормыш-көнкүреш Кушма Штатлар белән Русия Федерациясе арасында киңәш чамасына, аңлаша алу дәрәҗәсенә, хезмәт-тәшлек мөмкинлегенә турыдан-туры бәйләнгән. Бездә исә бик күп еллар, Америка йөзендә замандашны түгел, бәлки көндәшне күрү идеологиясе яшәп килә. Ул Русия кешеләренең аңына шул­кадәр дә сеңдерелгән ки, күпләр океан аръягындагы дәүләткә барлык яманлыклар чыга торган урын, дөньядагы һәммә бәла-казалар­ның башы дип карарга күнеккән. Шуңа күрә дә Америкага карата “каршы агачка каты чөй” кебегрәк принциптан аерыла алмыйбыз. Эмигрант урыс әдибе, якташыбыз Сергей Довлатов: “Американнар – туң күңелле, йөрәк­сезләр”, – дип язган һәм арытаба: “Алар бе­лән дус булып яшәү мөмкин түгел. Хәмерне дә уймак сыман гына савыттан эчәләр... Бөтендөнья проблемалары американнарны дулкынландырмый. Аларның төп кагыйдәсе – “мәсьәләгә гади кара! “һәм “дөнья кайгысы – төштән соң”, — дип тәмам­ланган.
Якташ язучыбыз әйткәнне американнарның канына сеңгән тоташ менталь үзенчәлеге дип кабул итү ярамыйдыр. Гуманистик караш өстенлек иткәндә, җәмгыять һәм аның сәяси лидерлары тискә­релекне эзләү түгел, бәлки мөмкин кадәр якы­найту, бер-береңне аңлау әмәл­ләрен табарга тырышу белән мәш­гуль булырга тиеш.
СССР белән АКШның нацистик Германиягә каршы бергәләп көрә­шүе зарураттан туган хезмәт­тәшлек булса да, бу классик мисал фундаменталь капма-каршылык­ларның да уртак тел һәм гомум максат юлында киртә түгеллеген исбатлаган иде. Дөнья йөген парлашып тартыр өчен Русиягә дә, Америкага да, мин-минлекне киметеп, лидерлык җавап­лы­лыгын тоеп, глобаль мәсьәлә­ләрдә бер фикердә торырга кирәк. Халыкара хәлнең аеруча кискен булуы бөек ике дәүләт җитәкчеләренең: “Мин — минмен, ә син кемсең?” ди­гән­рәк карашыннан килә. Бергә булсак, кыенлык авыр тоелмас, уртак бишегебез Җир шарын бүлү хаҗә­те дә булмас.
Бүген исә Русия белән АКШ арасындагы мөнәсәбәтләр “салкын сугыш” чорындагы, шул исәптән 1962 елдагы Кариб көрчеге мәлен­дәге белән чагыштырганда да кискенрәк. 1961 елда Совет һәм НАТО гаскәр­ләре Берлинда бер-берсенә каршы ут ачарга әзер торганда да, янә бер елдан Кубада ракеталар урнаштыру сәбәпле атом сугышы кубу янаганда да ике держава җитәкчеләре, тешен кысып булса да, кораллы бәре-лештә чигенү әмәлен тапкан. Шуңа охшаш хәлләр арытаба да күп мәртәбәләр чыгып торды. Я бер, я икенче ил җитәкчеләре көчергә­нешне сүрелт­мәү өчен өзлексез “тырышлыклар” сала.
Икътисади мөмкинлеклә­ребез­не чагыштыру уңайсыз. Илебезнең Кораллы Көчләрен американнар теле­видениедә, я пропагандистик материалларда гына хәтәр дип уйлый, шуңа күрә Русияне үзенең потенциаль көндәше дип исәплә­ми. Көн­батышта илебезне, гому­мән, “сүнә баручы” дип атыйлар һәм, бу караштан чыгып, дәүләт бу­ларак Ру­сиянең ахыр чиккә җитеп көчсезлә­нүен көтүгә өстен­лек бирәләр. Әлеге доктринаны исәпкә алганда, икъти­садның соңгы җилек маен суырып кораллану, сугышчан сүз белән мавыгу кирәк түгелдер безгә. Һәрхәлдә, күпчелек җитди аналитикларның нәтиҗәсе шулай: Русиягә каршы бер ил дә кылыч күтәрергә җыен­мый. Үз өенә ут салырга теләүче юләрләр дөньяда бик аздыр. Тирә-яктан дошман эзләү, бар гавәмне үзенә каршы кую сәясәтеннән тизрәк арынса иде кешелек.
...Ерактан ялт-йолт итеп кү­ренгән ут төрле кичерешләр уята. Аларда аңлаешсыз хәвеф тә, романтик күре­нешләр дә, кемнедер кызгану да, нәр­сәдер көтү дә бар. Җемел­дәгән һәр әйбер кемдер салган ут кына була күрмәсен. Ут­ның учактагысы гына җылы да, тәгам дә бирә.

Марсель КОТЛЫГАЛЛӘМОВ.
 
Фото: pikabu.ru


Автор:Резеда Галикәева