“БАБИЧ”

Фильмны “Живая лента” киноком­паниясендә режиссер Булат Йосыпов төшергән. “Бабич” Булатның беренче генә тулы форматлы нәфис фильмы түгел. Бу артык та катлаулы эшкә ул ярыйсы гына зур тәҗрибә туплаганнан соң алынган. Кино төшерү өчен тирән әзерлекне С.А. Герасимов исемендәге ВГИКның режиссерлар әзерләүче факультетында В. Н. Наумов остаханәсен­дә алган.
Булатның Русия Кинематографистлар берлеге һәм кинорежиссерлар гильдиясе әгъзасы, Шәехзадә Бабич исемендәге яшьләр дәүләт премиясе иясе икәнен дә әйтеп үтү аның инде профессиональ яктан җитлеккән һәм талантлы иҗат кешесе икәнен исбатлый. “Башкортостан” дәүләт киностудия­сендә тугыз ел эшләгәннән соң үзенең кино­мәктәбен ачкан кеше дә ул.
Фильмның сценариен З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать инсти­тутының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасы мөдире, профессор, Русиянең һәм Башкортстанның халык артисткасы Таңчулпан Бабичева һәм шул ук уку йортының башкорт теле укытучысы Г. Саламатова язган. Бу эштә шулай ук Игорь Моратов һәм режиссер үзе дә катнашкан.
Таңчулпан Даһи кызының Шәехзадә Бабичның 120 еллык юбилеен билгеләп үткән көннәрдә куелган “Газазил”е зур уңыш казанды һәм ул тамашадан өзек кинофильмда да чагылыш тапкан. Аннан алда да студентлар катнашлыгында куелган тамашаларны республикабыз­ның телеканалы соңгы ун ел эчендә күрсәтеп торды.
Шәехзадә Бабичның гаять катлаулы образын Мостай Кәрим исемендәге Милли яшьләр театры актеры Илгиз Таһиров зур осталык белән күрсәтә. Бабич энергиясе ташып торган, җитди дә, тотып тыймаслык комик та, укытучы, эстрада һәм драма артисты, рух күтәренкелеге белән кайнап, халкы өчен җанын фида кылырга әзер торучы шагыйрь дә, сәясәтче дә, дәүләт эшлеклесе дә итеп гәүдәләндерелгән.
Нәфис фильм тарихи дөреслеккә, фактларга һич кенә дә хилафлык китерми. Бабичның Башкортстан автономиясен булдыруга салган өлешен авторлар дөрес һәм тулы күрсәтә алганнар.
Кайбер тамашачы бу фильмны триллерга охшатса да, аның күбрәк биогра­фик фильм жанрына тартылуына игътибар итми булмый. Бу җәһәттән, авторларга шагыйрьнең тормышын, иҗа­тын һәм аның халкына биргән антын го­мерен дә кызганмыйча үтәвен бербө­тен, бер процесс итеп күрсәтү юлында бик катлаулы сәнгати мәсьәләне хәл итәргә туры килүен ассызыкларга кирәк.
Художество әсәре конфликтларга корыла. Аларны конструкцияләгәндә авторлар, гадәттә, тарихи дөреслекне югалтучан булалар. Ерак та китмик, күптән түгел “Россия 1” каналында барган “Оптимистлар” фильмында Тын океанда 49 көн үлем белән көрәшкән хәрби егетлә­ребез турындагы фактларны ничек кенә боргаламаганнар.
“Бабич”та да Шәехзадәне федерализмны яулаучылар арасыннан аерып алып, йә Зәки Вәлиди белән бер­рәттән, йә аннан кала икенче кеше итеп күрсәтергә дә омтылыш булу куркынычыннан авторлар арына алган. Башкортстанга автономия юллаучыларның барысына да фильмда тарихтагыча тиешле урын бирелгән. Шул ук вакытта ул исемнәрне кабартыбрак күрсәтү, детальләргә кереп китү теләген сценарийга кертү фильмны фәнни-популяр якка тартыр иде.
Минемчә, нәфислек белән фәнни-популярлык арасындагы нисбәтне саклап калудагы тырышлык авторларны Бабич биографиясендәге кайбер фактларны күрсәтеп тә бетермәүгә этәр­гәндер. Мәсәлән, Сәхи Рәхмәти үзенең истә­лекләрендә “1917 елның 7-12 декабрендә Ырынбурда башкорт съезды булды. Иң соңгы мәҗлестә башкорт хөкүмәте сайланды. Сайлаулар тәмам булгач, хөкүмәт әгъзаларын “Коръән” үптереп ант иттер­деләр. Бабич та сайланган иде. Аны да ант иттерделәр. Шуннан соң Бабич “Халкым өчен” дигән шигырен укыды. Аны бераз үзгәртеп:
Яшь чагым, алтын чагым,
ялкын чагым булсын фида,
Халкыма Коръән үбеп
биргән антым өчен, — дип бетерде.
Зал зур, түшәм биек, халык шыгрым тулы. Эре гәүдәле башкортлар Бабичны түшәмгә чөеп җибәрделәр дә тотып алдылар. Бабич сынсыз булып көлә. Тагы чөяләр. Бу съездда Бабичны күтәргән сыман һичкемне күтәрмәделәр”, — дип яза.
Менә шуңа охшаган фактларны сценарийга кертмичә Таңчулпан Даһи кызы тыйнаклык күрсәткән һәм әйтеп үткән нисбәтне саклап кала алган. Нәтиҗәдә киң колачлы эпик әсәр барлыкка килгән.
Фильмда Бабичның шигырьләре зур урын алган. Аларны Илгиз Таһиров зур актерлык осталыгы белән укый һәм аларны фильмны монументаль форма кысаларына кертерлек итеп яңгырата.
Кинофильмда кулланылган символизм, мистика элементлары, рәссам иҗат иткән сиксәннән артык декорация, киемнәр, бутафория, реквизит, ике йөздән артык заманча компьютер графикасы кадрлары, эчтәлеккә ятышлы музыка, уйлап сайланылган интерьер; күп кешене, шул исәптән “Любизар” дигән хәрби-тарихи клуб вәкилләрен дә эченә алган кадрлар — барысы да нәфис эпик-монументаль әсәр туганын исбатлап торучы детальләр. Ул Баш­кортстанның 100 еллыгына олы бүләк тә, республикабыз сәнгатендәге зур вакыйга да. Салават Юлаев премиясенә тәкъдим ителерлек иҗат җимеше.
Зәки Вәлиди “Милли шагыйрьләре­без Сәетгәрәй Мәгазь, Шәехзадә Бабич, үзбәк шагыйре Габделхәмит Сөләйман, казаклардан яшь мөхәррир Беримҗан Һәм бер мөнәвәр казах кызы шәһәр­ләр­дә яшерен бүлекләр оештырып, Ырынбурдагы үзәккә бик кыйммәтле мәгълүмат туплауны тәэмин итте. Казах кызының, шагыйрь Шәехзадә Бабичның эшчәнлеге роман язарлык дәрәҗәдә маҗаралы һәм кызыклы булды”, — дип яза.
Иманым камил, Шәехзадә турында романнар да, поэмалар да, башка сән­гать әсәрләре дә иҗат ителер әле. Бү­ген шулардан кинороман язылып халык­ка күрсәтелү — республикабыз өчен олы вакыйга.
Шәехзадә Бабичның 125 еллык юбилее да якынлаша. “Бабич” фильмы бу шәхескә куйган тагын бер сәнгать һәй­кәле. Бөек шагыйрьнең олы юбилеена башкалабызда скульпторлар иҗат иткән һәйкәл дә барлыкка килер дип өмет­ләник. Бабичның аяк эзләре калган, рухы сакланган төбәктәге Коммунистик урамын Бабич исеме белән атау һәм аңа һәйкәлне нәкъ шул урамга кую да бер генә дә артык булмас иде. Yзенең бөек шәхесләрен тиешле биеклеккә күтәрә белгән милләт үзе дә бөек, чөнки аны нәкъ әнә шундый шәхесләре нурландыра, берләштерә, күтәрә.